Old Lens. Shell Scenario’s in Turbulente Tijden

 

Het ontwikkelen van scenario’s kan organisaties helpen om over de toekomst na te denken. Scenario’s zijn geen ‘voorspellingen’ maar kunnen er wel voor zorgen dat een organisatie op een nieuwe en vernieuwende manier naar de toekomst gaat kijken. In een wereld die waarschijnlijk meer dynamisch is dan ooit is het vinden van nieuwe perspectieven en nieuwe taal om de wereld te interpreteren een cruciale competentie.

Pierre Wack, één van de pioniers in het ontwikkelen van scenario’s bij Shell, heeft in dit kader scenario planning omschreven als ‘the gentle art of re-perceiving’. Interessant genoeg komt een casus waarin we de waarde van scenario’s als tegengif tegen business as usual benaderingen kunnen beoordelen ook bij Shell vandaan. Het gaat hier om de New Lens scenario’s[1]. Ze zijn gepubliceerd in 2013, maar spelen nog altijd een sleutelrol in Shell’s huidige positionering in discussies over klimaatverandering.

De New Lens scenario’s bestaan uit twee verhaallijnen, die met een aantal variaties leiden tot een beperkt aantal mogelijke werelden. Dit gaat uiteraard over energie, en een belangrijke observatie is dat geen van de twee verhaallijnen leidt tot duurzame uitkomsten (minder dan twee graden opwarming van de atmosfeer) in termen van de uitstoot van broeikasgassen. Het verschil tussen de twee lijnen is dat de één nog slechter uitpakt dan de ander.

De redenering in deze scenario’s is helder[2]:

1: ‘The New Lens Scenarios describe plausible developments in the socio-political-economic spheres and then push to explore longer-term energy and related boundaries.’

  1. ‘If unsustainable outcomes are to be avoided, the key lesson is the need to accelerate proactive and integrated policy implementation (…)’
  2. ‘A positive outcome requires a series of proactive, far-sighted, and co-ordinated national and international policy developments that, to date, seem beyond the bounds of plausibility. ‘

Dus: er is geen scenario dat leidt tot duurzame uitkomsten, en dat is misschien onaangenaam maar wel eerlijk, omdat het simpelweg niet plausibel is. En Shell staat niet alleen in deze opvatting. Neem ExxonMobil: ‘(…) although there is always the possibility that government action may impact the company, the scenario where governments restrict hydrocarbon production in a way to reduce GHG [Greenhouse Gas] emissions 80% [waarmee temperatuurstijging binnen de twee graden blijft, D.S.] during the Outlook period is highly unlikely.’.[3]

Dus: onaangenaam, maar plausibel en realistisch. Goed werk.

Hoewel. ‘Realisme’ en ‘plausibiliteit’ kunnen ook een uitdrukking zijn van een houding die zich neerlegt bij het onvermijdelijke van dat wat is. In scenario-denken is realisme je bondgenoot, omdat het grenzen stelt aan de creatieve krachten van de verbeelding en voorkomt dat scenario’s uitlopen op niets meer dan fantasie. Maar het is een bondgenoot waarmee je met enige voorzichtigheid moet omgaan – want je wilt aan de andere kant niet gevangen raken in business as usual denken of beperkt worden door een gebrek aan verbeeldingskracht.

Want ondertussen gebeurt er van alles. Laten we eens kijken naar het element van ‘agency’, het handelen van de actoren in de scenario’s – inclusief de actor Shell zelf. Het External Review Committee van Shell’s 2013 Sustainability Report[4] schrijft, in het licht van de New Lens scenario’s en van Shell’s ambities op het gebied van duurzaamheid dat ‘the predicted [sic] path of global GHG emissions begs clearer explanation of how the company will deal with climate change challenges’. En inderdaad: gezien de schaal waarop Shell opereert in de energie sector, in het publieke debat en in de politieke arena, is het niet zomaar een toeschouwer die kijkt hoe scenario’s zich ontwikkelen. Het heeft invloed op wat er gebeurt en het kan dus iets doen aan ‘het onvermijdelijke’.

Dat is verbonden met een andere kwestie. De New Lens scenario’s zijn onderdeel van een veel breder gedeelde overtuiging dat ‘het heel erg fout gaat’ met het klimaat. En hier is een observatie van Peter Schwartz, een andere voormalige scenario-ontwikkelaar van Shell, relevant: in die gevallen waarin een doemscenario zich voor onze ogen lijkt te ontwikkelen moeten we oppassen voor de ‘unbroken line’, het denken waarin de scenario’s zich netjes lineair ontwikkelen. ‘It is the prophecy itself that leads to change and the prophecy’s negation.’ [5]

En inderdaad: er gebeurt nog veel meer. Zoals de desinvesterings beweging, gestart in 2012, en daarmee verbonden de discussie over ‘stranded assets’, de fossiele reserves die niet uit de grond gehaald mogen worden als we emissies binnen veilige grenzen willen houden. En de in dat licht opkomende discussie over de houdbaarheid van het business model van fossiele bedrijven, waar al retorische vragen worden gesteld of Shell misschien ‘de volgende Kodak’ is.[6]

Er klinkt een zekere nervositeit door in de reacties van Shell op dit alles. Topman Van Beurden, die nog steeds sterk leunt op de New Lens scenario’s, heeft al verklaard dat het forceren van een ‘sudden death’ van fossiele brandstoffen geen plausibele aanpak is.[7] En hij lijkt bijna (en verrassenderwijs) te verwijzen naar een rechtenbenadering ten aanzien van energie: ‘The issue is how to balance one moral obligation, energy access for all, against the other: fighting climate change.’[8] Een zekere wanhoop tenslotte, lijkt door te klinken in de gedachte wat er kan gebeuren als klimaatverandering ál te serieus wordt genomen: ‘The potentially devastating impact of climate change, if unchecked, is a concern for all of us. But is there a danger of allowing that concern to obliterate the energy story?’ [9]

Maar uiteindelijk – net als in de scenario’s, is er helemaal geen onzekerheid en zien we een koele zakelijke benadering: ‘Als investeerders afhaken, komen daar anderen voor terug. Het betekent waarschijnlijk iets minder kerken en universiteiten, maar meer hedgefondsen. Shell zal altijd investeerders vinden’.[10]

He zou goed kunnen dat dit als een cruciale uitspraak herinnerd zal worden. Shell verbreekt hier in zeker zin openlijk de banden met de bredere maatschappij. En bovendien slaat Van Beurden hier de plank volledig mis: er zullen inderdaad altijd investeerders zijn, er zal voorlopig nog een grote vraag naar fossiele brandstof zijn, en de technologische uitdagingen binnen de energietransitie zijn enorm. Maar desinvesteren heeft niets met geld te maken – het gaat hier om het ondermijnen van de ‘social license’ van ondernemingen, het gaat om stigmatisering.[11] Wat we hier zien gebeuren zijn precies de veranderingen in de ‘socio-political-economic spheres’ die zo belangrijk zijn als parameters in de New Lens scenario’s. Natuurlijk is het totaal niet zeker dat sociale bewegingen als de desinvesteringsbeweging de dominante politiek-economische arrangementen kunnen veranderen. Verre van dat. Maar ik zou zeggen dat het simpelweg verwerpen van die optie wijst op wellicht de grootste zonde binnen scenario-denken: een gebrek aan verbeeldingskracht.

Dat Shell’s scenario werk in het verleden wél leidde tot originele inzichten blijkt uit het feit dat al aan het begin van de jaren tachtig van de vorige eeuw werd doordacht wat er zou gebeuren als de Sovjet Unie zich dramatisch zou openen voor de buitenwereld. Een schoolvoorbeeld van de potentie van scenario denken – en tegelijkertijd een ontwikkeling die makkelijker was voor te stellen door mensen buiten het Sovjet systeem dan voor degenen binnen dat systeem. Misschien zien we nu iets soortgelijks. Wat er gaat gebeuren ten aanzien van de erosie van de sociale en politieke rol van de fossiele sector is onzeker (en dat is precies een situatie waarin scenario’s hun waarde kunnen bewijzen): revolutionaire verandering wellicht, of geleidelijke verandering. Maar voor Van Beurden, aan de binnenkant van een systeem dat al zo lang fier overeind staat is er maar één mogelijkheid: status quo.

Laten we de komende tijd kijken naar wat er gebeurt. Ik denk dat het goed mogelijk is dat in de geschiedenis van het Shell scenario denken de New Lens scenario’s een heel bijzonder plek blijken te hebben – de scenario’s met een gebrek aan verbeeldingskracht en in die zin: de scenario’s die op een cruciaal moment faalden.

 

 

[1] New Lens Scenarios. A shift in perspective for a world in transition, available at http://www.shell.com/global/future-energy/scenarios/new-lens-scenarios.html

[2] Idem, pp. 70-71, ‘reflections on development and sustainability’.

[3] Energy and Carbon – Managing the Risks, ExxonMobil 2014.

[4] http://reports.shell.com/sustainability-report/2013/servicepages/welcome.html p. 39. In het Sustainability Report 2014 komt het Review Committee helaas niet verder dan een herhaling van zetten: ‘…the ERC would like to see Shell disclosing how the energy transition will further impact the company’s business strategy, influence its targets and determine its future actions.’ (p.55).

[5] Schwartz, P., The art of the long view, Crown Business New York 1996, p. 159.

[6] Zie http://www.rsm.nl/about-rsm/magazines/rsm-outlook/rsm-outlook-articles/rsm-outlook-winter-2014/detail/3379-managing-disruptive-innovation/

[7] Toespraak van CEO Ben van Beurden 12 februari 2015.

[8] Idem. Vergelijk in dit kader het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) CLIMATE CHANGE 2014 Synthesis Report, Summary for Policymakers: ‘From a poverty perspective, climate change impacts are projected to slow down economic growth, make poverty reduction more difficult, further erode food security, and prolong existing and create new poverty traps (…). (p. 16).

[9] Toespraak door CEO Ben van Beurden 2 september 2014.

[10] De Volkskrant, 30 januari 2015

[11] Stranded assets and the fossil fuel divestment campaign: what does divestment mean for the valuation of fossil fuel assets? Stranded Assets Programme, Smith School of Enterprise and the Environment, University of Oxford.